“Hà tiện mới giầu; cơ cầu hàng ngày mới có”

Ảnh minh họa, nguồn: Internet Để có lời đáp đủ thỏa đáng thì việc trước tiên cần làm là phải chỉ rõ nghĩa/những nghĩa của hai chữ khó hiểu nhất trong câu: Cơ cầu. Theo “từ điển tiếng Việt” (GS Hoàng Phê chủ biên), tiếng Việt chúng ta có tới hai mục từ cơ cầu. Mục thứ nhất có tức là: “Thiếu thốn, đau khổ”. Còn mục sau có tức thị: “Nghiệt ngã, thâm hiểm”. Đưa mấy nghĩa vừa nêu vào câu đang cần diễn giải, ta sẽ thu được hai kết quả sau: (a) “Phải [ăn ở] thật dè sẻn mới mong giàu lên được; phải [ăn ở] thiếu thốn, thống khổ mới mong có của” và (b) “Phải [ăn ở] thật sẻn so mới mong giàu lên được; phải ăn ở nghiệt ngã, thâm mới mong có của”, trong đó lời cắt nghĩa thứ hai có vẻ “dễ nghe” hơn. Tuy nhiên, có lẽ nào tổ tiên ta lại khuyên chúng ta những điều thiếu khôn ngoan và kém hợp đạo lý đến như vậy? Mối ngờ vực ấy cứ ám ảnh chúng tôi mãi không chịu buông tha suốt một thời kì khá dài, nhưng chúng tôi đành tạm gác lại để có thì giờ làm những công việc khác. Và thời kì cứ thế trôi qua cho tới một hôm, chúng tôi tình cờ đọc được trên mạng một bài viết dài với đầu đề “Hai quyển từ điển rất có hại cho tiếng Việt” của nhà khảo cứu Lê Mạnh Chiến, bình phẩm về công trình khổng lồ của GS Nguyễn Lân, về quyển “tự vị từ và ngữ Việt Nam”, dày hơn 2.100 trang. Nhờ bền bỉ theo dõi một loạt kiến giải của tác giả, rốt cục chúng tôi đã phát giác ra rằng: Cũng như GS Nguyễn Lân, GS Hoàng Phê cùng các cộng sự của ông đã “giảng hoàn toàn sai hai chữ “cơ cầu”. Vì theo tác giả Lê Mạnh Chiến, hai chữ ấy phải giảng như học giả Đào Duy Anh (trong Hán - Việt từ điển) mới xác thực: Cơ cầu = (Cơ là cái thúng, cầu là áo cầu) Con cháu giỏi kế nghiệp thánh sư gọi là cơ cầu, tỉ như con nhà thợ làm cung giỏi thì tuy không được khéo bằng cha, nhưng cũng suy được ý cha mà bắt chước cách làm cung, để uốn nắn cây tre mà làm thành cái thúng; con nhà thợ hàn giỏi tuy không được khéo bằng cha nhưng tất cũng có thể mô phỏng được ý cha, mà biết chắp vá loại da lại để làm áo cầu […]”. Lần này, vận dụng lời diễn giải vừa dẫn vào câu tục ngữ cần diễn giải, ta sẽ thu được: “Phải [ăn ở] thật dè sẻn mới mong giàu lên được; phải nối nghiệp tiên tổ mới mong có của”. Và đây chắc hẳn là lời căn dặn mà người xưa muốn gửi lại cho chúng ta qua câu “Hà tiện mới giầu [= giàu nói trại]; cơ cầu mới có”.